چرا یونسکو الموت را جهانی کرد؟

به گزارش فراجا، منظر فرهنگی و تاریخی الموت بعد از ۲۵ سال پژوهش باستان شناسی، مرمت، حفاظت و تدوین پرونده، یکشنبه (۴ مرداد) به عنوان سی امین میراث جهانی ایران در یونسکو ثبت شد؛ حالا نه فقط یکی از مشهورترین دژهای ایران در لیست میراث جهانی قرار گرفته، بلکه نگاه جهان به شبکه ای پیچیده از استحکامات کوهستانی است.

به گزارش فراجا به نقل از خبر آنلاین، قلعه الموت به مفهوم آشیانه عقاب با قدمت بالاتر از ۱۱۶۲ سال یکی از قلعه های تاریخی ایران است. دژ الموت در منطقه الموت قزوین، شمال شرقی روستای گازرخان و در فاصله حدود ۱۰۵ کیلومتری از قزوین قرار دارد.

همشهری در خبری نوشت: قلعه بر فراز صخره ای در ارتفاع ۲ هزار و ۱۶۳ متری از سطح دریا قرار دارد و صخره آن حدود ۲۰۰ متر از زمینهای پیرامون بلندتر است. این صخره با شیب تند قسمتی از معماری استحکامات دژ را تشکیل می دهد. آن چه نام الموت را در تاریخ ماندگار کرده ورود حسن صباح به این منطقه در اواخر قرن پنجم هجری است. او این دژ را به مرکز فرمانروایی اسماعیلیان نزاری تبدیل کرد که حکومتی ۱۸۰ سال ادامه داشت. پرونده «قلعه الموت و استحکامات وابسته به آن» حدود ۲ هزار کیلومتر مربع وسعت دارد و بالاتر از ۲۰۰ روستا را در دو بخش الموت شرقی و غربی دربرمی گیرد.
اجزای پرونده ثبت جهانی الموت
برای ثبت جهانی و قرار گرفتن قلعه الموت در لیست میراث جهانی، علاوه بر هسته اصلی (قلعه الموت واقع در روستای گازرخان)، ۶ قلعه دیگر که با قلعه اصلی مرتبط هستند هم درنظر گرفته شده است. تعدادی از قلعه های الموت در ارتباط با پیش از دوره اسماعیلیه و قرن پنجم است و بالاتر از هزار سال قدمت دارد. در نگاه کلی منظر فرهنگی الموت، مجموعه ای از دژها، استحکامات، مسیرهای ارتباطی، روستاها و چشم انداز طبیعی رشته کوه البرز را در بر می گیرد و پرونده ثبت جهانی الموت از ۷ قسمت شامل قلعه الموت (حسن صباح)، لمبسر، ایلان، شیرکوه، نویزرشاه، قسطین لار و شمس کلایه تشکیل شده است. گستره نظام دفاعی الموت علاوه بر قلعه ها، شامل روستاها، مزارع و باغ ها هم هست.
جستجوهای الموت؛ از خط کش اسطرلاب تا سامانه مهندسی آب
کاوش های باستان شناسی، مهم ترین پشتوانه علمی ثبت جهانی الموت بود. تحقیقات نشان داد این مجموعه تنها یک قلعه منفرد نبوده، بلکه مرکز شبکه ای هوشمند از استحکامات دفاعی بوده است؛ شبکه ای که هفت دژ آن با دید مستقیم به یکدیگر، امکان انتقال سریع پیام، هماهنگی دفاعی و کنترل مسیرهای کوهستانی را فراهم می کردند.
مدیر پایگاه میراث فرهنگی الموت در اینباره به همشهری اظهار داشت: «پرونده ثبت جهانی قلعه الموت و استحکامات وابسته به آن حاصل بالاتر از ۲۵ سال پژوهش های دیرینه شناسی است.» تیم های دیرینه شناسی به سرپرستی محققان ایرانی، جستجوهای گوناگونی در قلعه الموت و دژهای وابسته انجام دادند.
حمیده چوبک با اشاره به اینکه برمبنای یافته های دیرینه شناسی و منابع تاریخی این مجموعه یکی از مهم ترین مراکز علمی جهان اسلام در روزگار خود بوده است، اضافه کرد: «حضور خواجه نصیرالدین طوسی، دانشمندانی از چین، مصر، ارمنستان و شام و همینطور کشف شواهد در رابطه با فعالیتهای نجومی، همچون فضایی با کارکرد احتمالی رصدخانه و قسمتی از ابزار نجومی مشابه خط کش اسطرلاب، موید آن است که الموت علاوه بر مرکز سیاسی، کانون تولید علم، آموزش و تبادل دانش هم بوده است.»
یکی از ارزشمندترین یافته ها، شناسایی سامانه مهندسی آب شامل آب انبارها، مسیرهای انتقال آب و شیوه های ذخیره سازی بوده است. این سامانه نشان داده است ساکنان قلعه برای مقاومت در محاصره های طولانی، فناوری پیشرفته ای در مدیریت منابع آب داشته اند.
بگفته چوبک، سامانه آب رسانی الموت نمونه ای شاخص از دانش مهندسی است. ساختار چندلایه و پلکانی قلعه، نحوه سودجستن از اختلاف ارتفاع، سازمان فضایی و پیوند میان عناصر معماری و طبیعت، خصوصیت های منحصربه فردی برای این مجموعه بوجود آورده است.
همینطور در جریان کاوش ها، انواع سفالینه ها، کاشی ها، آجرهای تزئینی، آثار فلزی، سنگی و سکه ها به دست آمده که اطلاعات ارزشمندی در رابطه با زندگی روزمره، هنر و اقتصاد ساکنان قلعه عرضه می کنند.
علیرضا ایزدی، مدیرکل ثبت آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی اظهار داشت: «۱۶ فصل کاوش دیرینه شناسی در این مجموعه، موفقیتهای شگرفی داشته که شناسایی بنای تاریخی "ملاسرا" از مهم ترین آن هاست و قبل تر فقط در منابع کهنی چون ظفرنامه حمدالله مستوفی از آن یاد شده بود. همینطور مشخص شد مجموعه الموت در واقع یک "کاخ دژ" هوشمندانه است که با بستر طبیعی تلفیق شده و بخش زیادی از استحکامات آن از دل صخره ها تراشیده شده.»
مراحل آماده سازی پرونده ثبت جهانی الموت
در جریان آماده سازی پرونده ثبت جهانی علاوه کاوش و پژوهش، اقدامات گسترده ای هم انجام شد؛ از مرمت بخش های صدمه دیده و سامان دهی مسیرهای بازدید گرفته تا نصب تابلوهای معرفی، بهسازی روستاهای مسیر دسترسی و جلب مشارکت جوامع محلی از اقداماتی است که از الزامات یونسکو برای پذیرش پرونده بحساب می آید. حمیده چوبک، مدیر پایگاه میراث فرهنگی الموت با اشاره به این که پرونده ثبت جهانی الموت مهر ۱۴۰۴ مورد تایید کارشناسان یونسکو قرار گرفت، به همشهری اظهار داشت: «خوشبختانه پرونده الموت قابل قبول بود و ایرادی نداشت. تعهدهای ما به یونسکو اجرای برنامه های کوتاه مدت ۲ ساله، میان مدت و طولانی مدت ۱۰ ساله است.»
چرا ثبت جهانی الموت اهمیت دارد؟
ثبت جهانی الموت فقط یک موفقیت در عرصه میراث فرهنگی نیست، بلکه به مفهوم پذیرش ارزش جهانی این مجموعه از طرف یونسکو است. این ثبت جهانی، محافظت از اثر را در چهارچوب استانداردهای بین المللی تقویت می کند، امکان جذب اعتبارات بیشتر برای مرمت و پژوهش را فراهم می آورد و جایگاه الموت را در نقشه گردشگری فرهنگی جهان بهبود می بخشد. همینطور هرگونه توسعه عمرانی در محدوده اثر باید مطابق ضوابط حفاظتی یونسکو صورت گیرد. از نظر علمی هم ثبت جهانی الموت اهمیت ویژه ای دارد؛ چونکه این مجموعه راوی قسمتی از تاریخ ایران در سده های پنجم تا هفتم هجری و مرکز حکومت اسماعیلیان نزاری به رهبری حسن صباح بوده است.
جامعه محلی، شریک اصلی ثبت جهانی الموت
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان قزوین هم با تأکید بر این که همراهی جامعه محلی یکی از مهم ترین عوامل موفقیت پرونده ثبت جهانی قلعه و استحکامات اسماعیلیه الموت بوده است، به همشهری اظهار داشت: «واقعیت ثبت جهانی از فردای ثبت در لیست یونسکو شروع می شود و همه دستگاه ها، بخش خصوصی و مردم باید برای حفاظت و توسعه پایدار این میراث جهانی پای کار باشند.»
مریم مهدوی با اشاره به روند تهیه پرونده ثبت جهانی اظهار داشت: «پرونده ثبت جهانی فقط بر پایه معماری، جغرافیا، نظام دفاعی و مدیریت سرزمین شکل نگرفت، بلکه تحولات فرهنگی، نقش مردم و جامعه بومی منطقه هم از ارکان اصلی این پرونده بود.»
او با اشاره به اینکه اگر همراهی و همدلی جامعه محلی وجود نداشت، این پرونده هیچگاه به نتیجه نمی رسید، اضافه کرد: «زیست بومی که مردم منطقه در طول سال ها شکل داده اند و غنای فرهنگی الموت، سبب شد پرونده ثبت جهانی با قدرت بیشتری تدوین شود. ثبت جهانی در حقیقت به رسمیت شناختن ارزش هایی است که طی قرن ها در این منطقه شکل گرفته و مهم ترین آنها فرهنگ مردم و حضور آنان در محافظت از آثار باستانی بوده است.»
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان قزوین، با اشاره به استقبال مردم منطقه از ثبت جهانی اظهار داشت: «مردم الموت با اشتیاق کامل از این پرونده حمایت کردند و تمام قد پای ثبت جهانی قلعه الموت و استحکامات وابسته آن ایستادند. هنگام حضور ارزیاب یونسکو در مهر۱۴۰۴، مردم منطقه در آماده سازی فضا و همراهی با هیأت ارزیاب نقش کم نظیری ایفا کردند. ارزیابی یونسکو حدود یک هفته تا ۱۰ روز طول کشید و در تمام این مدت جامعه محلی به ما نشان داد که تنها نیستیم. کارشناسان میراث فرهنگی مسایل فنی را برای ارزیاب تشریح می کردند، اما مردم منطقه به تنهایی معرفی فرهنگ، آداب، شیوه زندگی و خصوصیت های بومی الموت را برعهده گرفتند.»
مهدوی اضافه کرد: «مهمان نوازی مردم، دغدغه آنها برای حفظ منطقه و درخواستشان برای ثبت جهانی با این امید که میراث شان بهتر حفاظت شود، نشان داد که جامعه محلی بالاتر از هر نهاد دیگری خویش را مسئول حفظ این میراث می داند.»
بگفته مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی قزوین، با ثبت جهانی الموت، بوم گردی های منطقه رونق بیشتری خواهند گرفت و فروش صنایع دستی هم افزایش خواهد یافت. مردم با پیشرفت کیفیت و تنوع تولیدات خود می توانند محصولاتشان را نه فقط در ایران، بلکه به گردشگران سراسر دنیا معرفی و عرضه کنند و این روند در نهایت به رونق اقتصادی جامعه محلی خواهد انجامید.
او در رابطه با صنایع دستی شاخص منطقه هم اظهار داشت: «الموت ظرفیتهای متنوعی دارد که یکی از مهم ترین آنها گلیم روستای اندج است که ثبت ملی شده است. علاوه بر آن، میراث ناملموس گوناگونی در منطقه وجود دارد؛ همچون جشنواره زغال اخته در الموت غربی، محصولات باغی مانند گیلاس، پن بافی و دیگر هنرهای سنتی.»
بگفته مدیرکل میراث فرهنگی قزوین، ثبت جهانی الموت آغاز مرحله ای تازه در محافظت از این میراث ارزشمند، توسعه گردشگری پایدار و تقویت دیپلماسی فرهنگی ایران است؛ مرحله ای که در آن مردم منطقه، میراث فرهنگی و نهادهای مسئول باید در کنار یکدیگر از این سرمایه جهانی پاسداری کنند.

1405/05/08

16:28:55

0.0 / 5

تگهای خبر: آثار باستانی , آموزش , آنلاین , ابزار

این پست فراجا را می پسندید؟

(0)

تازه ترین مطالب مرتبط

نظرات بینندگان در مورد این پست فراجا

نظر شما در مورد این پست فراجا

نام:

ایمیل:

نظر:

سوال:

= ۴ بعلاوه ۴