سرنوشت یک میراث جهانی زیر سایه اختلافات تالار تیموری در معرض تخریب

به گزارش فراجا، بنای تاریخی تالار تیموری بخشی از مجموعه ثبت جهانی چهل ستون، میان مناقشه مالکیت و توقف مرمت سال هاست به حال خود رها شده و کارشناسان نسبت به تخریب آن در اثر فرسایش تدریجی اخطار می دهند.

خبرگزاری مهر، گروه استانها - کوروش دیباج: اصفهان شهری است که نامش با شکوه معماری صفوی، میدان نقش جهان، عالی قاپو و چهل ستون گره خورده است؛ اما در پسِ این تصویر جهانی، بنایی قرار دارد که کمتر دیده شده، کمتر شنیده شده و امروز بالاتر از هر زمان دیگری نیازمند اقدام عاجل افکار عمومی، مدیران و نهادهای مسئول است: تالار تیموری.
تالار تیموری در بافت تاریخی اصفهان و در محدوده دولتخانه صفوی قرار دارد؛ محدوده ای که به مثابه قلب اداری، سیاسی و تشریفاتی ایرانِ عصر صفوی شناخته می شود. بنایی که از آن به عنوان یکی از معدود یادگارهای پیشاصفوی یا آغازینِ ایجاد دولتخانه یاد می شود، امروز در وضعیتی قرار دارد که به تعبیر کارشناسان، باآنکه هنوز روی پا است، اما استمرار بلاتکلیفی و نبود مرمت هدفمند می تواند آنرا در راه فرسایش تدریجی و خاموش قرار دهد.

تالار تیموری؛ حلقه گمشده دولتخانه صفوی

مهرداد موسوی خوانساری تاریخ پژوه، درباب این بنای تاریخی در شروع گفتگو با گزارشگر مهر در جواب این پرسش که تالار تیموری متعلق به چه دوره ای است و چه جایگاهی در تاریخ اصفهان دارد، با احتیاط علمی سخن می گوید و تاکید می کند: نسبت دادن قطعی بنا به دوره تیموری نیازمند اسناد روشن تر است.
او توضیح می دهد: اراضی نقش جهان در گذشته قسمتی از باغ نقش جهان بوده و احتمال دارد در روند تحولات تاریخی، قسمتی از آن به دولتخانه تبدیل گشته باشد. به گفته ی ایشان، در اواخر دوره قاجار انتساب هایی به این بنا داده می شده و گاه آنرا به شخصیت هایی چون جهانشاه قراقویونلو یا برخی چهره های تیموری نسبت می دادند، اما این انتساب ها بیشتر مبتنی بر روایتهای متأخر بوده است.
این تاریخ پژوه تاکید می کند: آن چه با قطعیت میتوان گفت این است که باغ نقش جهان و آثار موجود در آن حداقل از اواخر دوره ایلخانی وجود داشته اند و بناهایی در این محدوده فعال بوده اند. در عین حال، از نظر مستندات تاریخی، تالار تیموری در دوره صفوی به وضوح شناخته شده و کاربری مشخص داشته است.
موسوی می گوید: در دوره صفوی، این بنا به عنوان دفترخانه دولت صفوی مورد استفاده قرار می گرفته است. دفترخانه به این معنا که کارمندان دیوانی در آن مستقر بوده اند، اسناد را تنظیم می کرده اند، نامه نگاری های رسمی انجام می شده و در حقیقت نوعی وزارتخانه اسناد و مکاتبات رسمی دولت صفوی در این مکان فعالیت داشته است.
او اضافه می کند: این بنا در کنار میدانی معروف به چهارحوض قرار داشته؛ میدانی که به صورتی جلوخان دولتخانه بوده و ضلع غربی آنرا عمارت تالار تیموری و دفترخانه تشکیل می داده است. ضلع شرقی به ورودی بازار و ضلع شمالی به حمام خسروآقا متصل بوده و این ترکیب، ساختاری کاملا حساب شده و حکومتی را شکل می داده است.
موسوی تاکید می کند: از این منظر، تالار تیموری قلب اداری دولتخانه صفوی بوده و احیای آن در حقیقت احیای قسمتی از ساختار اداری و دیوانی دولت صفوی در اصفهان است؛ بخشی که امروز در حافظه عمومی شهر حدودا فراموش شده است.
او درباره ی دوره های بعدی نیز توضیح می دهد: بعد از سقوط صفویه و پریشانی های دوره افشار و زند، بنظر می رسد بنا از کاربری اصلی خود تهی شده باشد و تا دوره قاجار اسناد روشنی از فعالیت آن در دست نیست. در دوره قاجار، در ضلع جنوبی آن باغی معروف به باغ کاج ایجاد می شود که بعدها از میان می رود.
به گفته موسوی، در دوره پهلوی اول این بنا مدتی به عنوان باشگاه افسران مورد استفاده قرار می گیرد و در دهه ۶۰ شمسی به موزه تاریخ طبیعی تبدیل می شود.
او یادآور می شود که خیلی از شهروندان دهه ۶۰ و ۷۰، تالار تیموری را با دایناسورها و ویترین موزه تاریخ طبیعی به یاد می آورند، نه با هویت دیوانی صفوی آن.
این تاریخ پژوه با لحنی هشدارآمیز می گوید: امروز تالار تیموری و عمارت توحیدخانه تنها بناهای شاخص باقیمانده از دولتخانه صفوی در این بخش از شهر هستند. احیای هویت این بنا نه یک اقدام نمادین، بلکه بازگرداندن یک حلقه گمشده به زنجیره دولتخانه صفوی است.
او وضعیت فعلی بنا را از نظر تاریخی نگران کننده می داند و می گوید: بنایی که پشت درهای بسته باشد و دسترسی عمومی نداشته باشد، عملا به فراموشی سپرده می شود. حذف مجسمه های نامتناسب موزه قبلی اقدام مثبتی بود، اما نبود کاربری فعال و نبود دسترسی عمومی، این بنا را در وضعیت تعلیق قرار داده است.

معماری و تزیینات؛ سادگی دیوانی در سایه شکوه صفوی

بهشاد حسینی معمار و ناظر پروژه های مرمت اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان نیز در گفتگو با گزارشگر مهر تالار تیموری را از معدود بناهای منتسب به دوره تیموری در اصفهان می داند و تاکید می کند: این بنا به احتمال زیاد در دوره صفوی نیز الحاقاتی داشته و در همان دوره به عنوان مرکز اداری و دیوانخانه استفاده می شده است.
حسینی توضیح می دهد: با ایجاد دولت یکپارچه صفوی و تبدیل اصفهان به پایتخت، ساختار اداری منسجمی شکل گرفت و بناهایی چون عالی قاپو و فضاهای پیرامونی آن، کارکرد حکمرانی و دیوانی داشتند. در چنین بستری، تالار تیموری نیز نقشی کلیدی در سامان اداری دولتخانه ایفا می کرده است.
او در مقایسه این بنا با کاخ هایی چون عالی قاپو و چهل ستون می گوید: تزیینات تالار تیموری نسبت به کاخ های تشریفاتی ساده تر است. ما در اینجا با کاربندی ها و طاق های رفیع مواجه هستیم، اما خبری از تزیینات بسیار پرکار و تجملی مانند برخی تالارهای صفوی یا قاجاری نیست.
به گفته این معمار، این سادگی را باید در کاربری بنا جست وجو کرد. وقتی یک فضا دیوانی و اداری است، انتظار نداریم مانند یک کاخ پذیرایی یا تالار جشن، مملو از نقاشی ها و آیینه کاری های پیچیده باشد. با این وجود، طاق های عظیم و تناسبات هندسی آن نشان دهنده اهمیت و شأن بالای فضا است.
حسینی به خصوصیت های معماری بنا اشاره می کند و می گوید: طاق های بسیار رفیع و کاربندی های دقیق آن از نظر هندسی حائز اهمیت اند. البته هنوز بطور دقیق نمی توان گفت همه این عناصر متعلق به دوره تیموری هستند یا قسمتی از آنها در دوره صفوی تکمیل شده اند.
او تاکید می کند: در بین آثار منتسب به دوره تیموری در ایران، نمونه های شاخص بیشتری را در آسیای میانه میتوان یافت و در اصفهان آثار مستقل این نوبت بسیار محدودند. از این منظر، تالار تیموری اهمیت مضاعف پیدا می کند.
این معمار درباره ی مرمت های گذشته توضیح می دهد: در اوایل دهه ۹۰ شمسی، جبهه شمالی بنا مرمت شده و برخی فضاها برمبنای پلان موجود بازسازی شده اند، اما مرمت کامل انجام نشده و پروژه نیمه تمام باقیمانده است.
حسینی درباره ی وضعیت فعلی بنا می گوید: در کلیت، بنا روی پا است و وضعیت آن نسبت به برخی دیگر از بناهای تاریخی شهر بحرانی نیست، اما مشکلات رطوبتی، صدمه های بام و ایوان شمالی و برخی الحاقات نامناسب وجود دارد که باید هرچه سریع تر رسیدگی شود.
او تاکید می کند: رها بودن یک بنا خطرناک ترین وضعیت برای آنست. حتی اگر سازه پایدار باشد، نبود کاربری فعال، رطوبت، نفوذ آب و فرسایش تدریجی می تواند در چند سال آینده صدمه های جدی ایجاد نماید.
حسینی می افزاید: برای مرمت این بنا نیازمند یک طرح جامع و فکرشده هستیم؛ طرحی که هم به رفع صدمه های موجود بپردازد و هم کاربری آینده را درنظر بگیرد. کاربری پویا، چه فرهنگی و چه اجتماعی، مهم ترین عامل در حفظ طولانی مدت بنا خواهد بود.

مناقشه مالکیت؛ گره حقوقی بر گلوی یک بنای جهانی

در کنار مسایل تاریخی و مرمتی، یکی از مهم ترین چالش های تالار تیموری، مبحث مالکیت و اختلاف میان دستگاه ها است؛ اختلافی که بگفته مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان، روند مرمت را نیز متوقف کرده است.
امیر کرم زاده مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان در گفتگو با گزارشگر مهر تصریح می کند: تالار تیموری جزو الحاقات لاینفک مجموعه چهل ستون است؛ مجموعه ای که در لیست میراث جهانی ثبت شده و سند مالکیت تک برگ آن بعد از ۸۴ سال صادر گردیده است.
او می گوید: ادعای شهرداری بر مبنای خرید یا واگذاری این ملک از طرف استانداری در گذشته، از نظر میراث فرهنگی وجاهت قانونی ندارد و ملاک، سند رسمی مالکیت است که حالا در اختیار میراث فرهنگی قرار دارد.
کرم زاده تاکید می کند: اگر شهرداری مدعی مالکیت است، باید از راه قانونی اقدام نماید و سند را ابطال کند؛ در غیر این صورت، ملک باید تحویل داده شود. بگفته او، ادامه این وضعیت سبب تخریب تدریجی بنا می شود.
مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان می گوید: برای حل اختلاف، مبحث به اداره کل حقوقی استانداری ارجاع شده و هر حکمی که آن مرجع صادر کند، برای طرفین لازم الاجرا خواهد بود، اما تا حالا دستور قطعی برای تحویل ملک صادر نشده است.
او اضافه می کند: حتی برای انجام مرمت اضطراری نیز از مقام قضایی درخواست مجوز شده، اما این دستور هنوز اجرائی نشده و بنا در وضعیت انتظار باقیمانده است.
کرم زاده درباره ی اهمیت این بنا می گوید: ما در استانی هستیم که پیشانی صنایع دستی کشور و جهان است. تالار تیموری می تواند محل نمایش آثار فاخر هنرمندان معاصر باشد؛ آثاری شناسنامه دار، هویت بخش و تمدن ساز که هم به معرض نمایش گذاشته شوند و هم امکان فروش در قالب ضوابط موزه ای داشته باشند.
او تاکید می کند: بناهایی که مالکیت آنها در اختیار میراث فرهنگی است، معمولا یا بوسیله سرمایه گذار یا با منابع داخلی مرمت می شوند و مشکل اصلی در استان، ۲۲ هزار و ۵۰۰ بنای تاریخی است که مالکیت آنها در اختیار دستگاههای دیگر است.
به گفته کرم زاده، تالار تیموری به علت قرارگیری در مجموعه ثبت جهانی، اهمیتی ویژه دارد و مرمت و احیای آن در اولویت میراث فرهنگی قرار دارد؛ منوط به آن که وضعیت حقوقی آن تعیین تکلیف شود.

مرمت فوری یا فرسایش تدریجی؛ تصمیم با کیست؟

جمع بندی گفت وگوهای انجام شده نشان داده است که تالار تیموری هنوز در مرحله بحران سازه ای حاد قرار ندارد، اما مجموعه ای از عوامل همچون رطوبت، صدمه های بام، نبود ایزولاسیون مناسب، الحاقات نامناسب گذشته و مهم تر از تمامی نبود کاربری فعال، آنرا در راه فرسایش تدریجی قرار داده است.
از نظر تاریخی، این بنا حلقه ای اساسی در فهم ساختار دولتخانه صفوی است. از نظر معماری، نمونه ای نادر از سادگی دیوانی در کنار شکوه طاق های رفیع است. از نظر حقوقی، موضوعی مناقشه برانگیز میان دو دستگاه. و از نظر مرمتی، پروژه ای نیمه تمام که نیازمند طرح جامع و اقدام فوری است.
به اجمال، او توضیح می دهد: اراضی نقش جهان در گذشته قسمتی از باغ نقش جهان بوده و احتمال دارد در روند تحولات تاریخی، قسمتی از آن به دولتخانه تبدیل گشته باشد. دفترخانه به این معنا که کارمندان دیوانی در آن مستقر بوده اند، اسناد را تنظیم می کرده اند، نامه نگاری های رسمی انجام می شده و در حقیقت نوعی وزارتخانه اسناد و مکاتبات رسمی دولت صفوی در این مکان فعالیت داشته است. مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان می گوید: برای حل اختلاف، مبحث به اداره کل حقوقی استانداری ارجاع شده و هر حکمی که آن مرجع صادر کند، برای طرفین لازم الاجرا خواهد بود، اما تا حالا دستور قطعی برای تحویل ملک صادر نشده است.

منبع: faraja.ir

1404/12/08

12:20:57

0.0 / 5

تگهای خبر: بازار , بافت تاریخی , دستگاه , شهر

این پست فراجا را می پسندید؟

(0)

تازه ترین مطالب مرتبط

نظرات بینندگان در مورد این پست فراجا

نظر شما در مورد این پست فراجا

نام:

ایمیل:

نظر:

سوال:

= ۸ بعلاوه ۳